دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی

دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی

مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها در قبال حملات سایبری؛ مطالعۀ تطبیقی رویۀ بین‌المللی و اسناد ملی ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رخساره وزیری گودرزی 1
محمد عرب طاط 2
فاطمه زیبائی‌نژاد 3
1 دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری حقوق بین‌ الملل، دانشکده حقوق، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران.
3 دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل، دپارتمان حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/law.2026.2089138.2374
چکیده
گسترش بی‌سابقۀ حملات سایبری و ابهام در انطباق قواعد سنتی حقوق بین‌الملل بر این پدیدۀ نوین، چالش‌های بنیادینی را در نظام مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها ایجاد کرده است. چالش اصلی در این میان، مبنای انتساب است؛ یعنی دشواری احراز پیوند حقوقی میان یک حملۀ سایبری که غالباً توسط بازیگران غیردولتی و با استفاده از زیرساخت‌های متعدد جهانی صورت می‌گیرد، با یک دولت مشخص. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد حقوقی این پدیده و با روشی توصیفی-تحلیلی، به مطالعۀ تطبیقی رویۀ بین‌المللی، ازجمله طرح مواد مسئولیت دولت‌ها و اسناد راهبردی و قوانین ملی جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه دکترین «کنترل مؤثر» همچنان مبنای اصلی انتساب در حقوق بین‌الملل است، اما ماهیت پنهان و فرامرزی عملیات سایبری، بحث بر سر لزوم توسعۀ معیارهای تکمیلی مانند «تکلیف به مراقبت» را ضروری ساخته است. بررسی اسناد ملی ایران نیز حاکی از اتخاذ رویکردی دفاع‌محور و مبتنی‌بر صیانت از زیرساخت‌های حیاتی است. نتایج این واکاوی تطبیقی بیانگر آن است که نظام حقوقی ایران، ضمن همسویی کلی با اصول عام بین‌المللی، نیازمند تدوین قواعد شفاف‌تری در زمینۀ معیارهای انتساب و چهارچوب قانونی اقدامات متقابل سایبری است تا بتواند شکاف‌های هنجاری موجود را مرتفع ساخته و راهبردهای حقوقی فعالانه‌تری را در عرصۀ بین‌المللی اتخاذ نماید.
کلیدواژه‌ها
مسئولیت بین‌المللی
حملات سایبری
مبنای انتساب
حقوق بین‌الملل
نظام حقوقی ایران
اقدامات متقابل
موضوعات

عنوان مقاله English

The International Responsibility of States for Cyberattacks: A Comparative Study of International Practice and Iran’s National Instruments

نویسندگان English

Rokhsareh Vaziri Goudarzi 1
Mohamad Arab tat 2
Fatemeh Zibaeenezhad 3
1 PhD student in International Law, Faculty of Law, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran.
2 PhD student in International Law, Faculty of Law, Damghan Branch, Islamic Azad University, Damghan, Iran.
3 PhD student in International Law, Department of Law, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

The unprecedented expansion of cyberattacks and the ambiguity surrounding the applicability of traditional rules of international law to this emerging phenomenon have created fundamental challenges for the system of international state responsibility. One of the central challenges in this regard is the basis of attribution—namely, the difficulty of establishing a legal link between a cyber operation, which is often carried out by non-state actors using globally distributed infrastructures, and a specific state. This study aims to examine the legal dimensions of this phenomenon through a descriptive-analytical approach and a comparative analysis of international practice, including the Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, as well as strategic documents and national laws of the Islamic Republic of Iran. The findings indicate that although the doctrine of “effective control” remains the primary basis for attribution in international law, the covert and transnational nature of cyber operations has intensified debates on the necessity of developing complementary standards such as the “due diligence obligation.” An examination of Iran’s national documents also reveals a defense-oriented approach focused on the protection of critical infrastructures. The results of this comparative analysis suggest that while Iran’s legal system is generally aligned with the fundamental principles of international law, it requires clearer regulations regarding attribution standards and the legal framework for cyber countermeasures. Such developments would help address existing normative gaps and enable the adoption of more proactive legal strategies in the international arena.

کلیدواژه‌ها English

international responsibility
cyberattacks
attribution
international law
Iranian legal system
countermeasures
سیاهۀ منابع
 الف- منابع فارسی:
ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، بیانیه درخصوص حقوق بین‌الملل فضای مجازی، مرداد ۱۳۹۹.
شورای عالی فضای مجازی. سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در فضای مجازی. شماره ثبت ۱۰۳۵۵۴. تهران: مرکز ملی فضای مجازی، ۱۴۰۱.
ضیایی بیگدلی، محمد رضا. حقوق بین الملل بشر دوستانه. چاپ ششم، تهران: انتشارات گنج دانش، 1401.
قانون مجازات اسلامی، مصوب ۱۳۹۲.
کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد. مسئولیت بین المللی دولت؛ متن و شرح مواد کمیسیون حقوق بین الملل. ترجمه علیرضا ابراهیم گل. تهران: شهر دانش، 1398.
موسی زاده، رضا، و احمدرضا آذرپندار. حقوق بین الملل بشردوستانه و فناوری‌های نوین. تهران: میزان، 1403.
 
ب- منابع لاتین:
Buchan, Russell, and Nicholas Tsagourias (eds.). Research Handbook on International Law and Cyberspace. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2021.
Charter of the United Nations, 1945.
Delerue, François. Cyber Operations and International Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
Delerue, François. Cyber Operations, Sub‑threshold Threats, and International Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2024.
Egloff, Florian J., and Myriam Dunn Cavelty. “Attribution and Knowledge Creation Assemblages in Cybersecurity Politics.” Journal of Cybersecurity 7, no. 1 (2021). 10.1093/cybsec/tyab002
Giles, Keir, and Andrew Monaghan. Legality in Cyberspace: An Adversary View. Carlisle, PA: Strategic Studies Institute and U.S. Army War College Press, 2014.
Green, James A. Cyber Warfare: A Multidisciplinary Analysis. London: Routledge, 2015.
International Law Commission. Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, with Commentaries, Yearbook of the International Law Commission, 2001.
Mačák, Kubo. “Decoding Article 8 of the International Law Commission's Articles on State Responsibility: Attribution of Cyber Operations by Non-State Actors.” Journal of Conflict and Security Law 21, no. 3 (2016): 405-428.
Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Merits, Judgment, I.C.J. Reports 1986. https://www.icj-cij.org/case/70
Moret, Erica, and Patryk Pawlak. The EU Cyber Diplomacy Toolbox: Towards a Cyber Sanctions Regime? Brief No. 24. Paris: European Union Institute for Security Studies (EUISS), 2017. DOI 10.2815/399444
Prosecutor v. Duško Tadić, Case No. IT-94-1-A, Judgment (Appeals Chamber), International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, 15 July 1999. https://www.icty.org/x/cases/tadic/acjug/en/tad-aj990715e.pdf
Schmitt, Michael N. (ed.). Tallinn Manual 2.0 on the International Law Applicable to Cyber Operations. Cambridge: Cambridge University Press, 2017.
Schmitt, Michael N. “Big Data: International Law Issues Below the Armed Conflict Threshold,” In Big Data and Armed Conflict: Legal Issues Above and Below the Armed Conflict Threshold. edited by Laura A. Dickinson and Edward W. Berg, 29-54. Oxford: Oxford University Press, 2024. https://doi.org/10.1093/oso/9780197668610.003.0003
Schmitt, Michael N., and Anusha S. Pakkam. “Cyberspace and the Jus ad Bellum: The State of Play.” International Law Studies 103 (2024): 194-229.
Schmitt, Michael N., and Liis Vihul. “Sovereignty in Cyberspace: Lex Lata Vel Non?” American Journal of International Law 111, no. 4 (2017): 213-218.
Tsagourias, Nicholas, and Michael Farrell. “Cyber Attribution: Technical and Legal Approaches and Challenges.” European Journal of International Law 31, no. 3 (2020): 941-967. https://doi.org/10.1093/ejil/chaa057
United Nations General Assembly. Report of the Group of Governmental Experts on Developments in the Field of Information and Telecommunications in the Context of International Security, A/70/174, 2015.
United Nations General Assembly. Report of the Open-ended Working Group on Developments in the Field of Information and Telecommunications in the Context of International Security, UN Doc. A/75/816, 18 March 2021.
Yar, Majid, and Kevin F. Steinmetz. Cybercrime and Society. 3rd edition, London: Sage Publications, 2019.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 مرداد 1405