سیاهۀ منابع
الف- منابع فارسی:
ایرانپور، فرهاد، و سپیده منصوری. «اصل صحت در حوزۀ قراردادها از منظر حقوق سنتی و قواعد حقوق بازرگانی فراملی»، مطالعات حقوق خصوصی ۴۶، شمارۀ ۱ (۱۳۹۵): 20‑1.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش، ۱۳۸۷.
حدادی، فاضل. «جبران خسارت معنوی از منظر فقه و حقوق»، مجلۀ فقهی‑حقوقی رسائل ۳، شمارۀ ۵‑۶ (۱۳۹۵): 49‑27.
سابقی، محمدصالح. «بررسی کاربرد قراردادهای هوشمند در تجارت بینالملل: مزایا، چالشها و راهکارهای حقوقی برای انطباق با نظامهای حقوقی جهانی»، سیزدهمین کنفرانس بینالمللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق، تهران، ۱۴۰۳.
شریفی، سید الهامالدین و گلناز بیرمی، «ماهیت حقوقی نمایندگان هوشمند در عرصۀ قراردادهای الکترونیکی»، پژوهشهای حقوقی ۱۷، شمارۀ ۳۳ (۱۳۹۷): ۲۷‑۵۴.
شمس، عبدالله. آیین دادرسی مدنی: دورۀ بنیادین. جلد ۱، تهران: انتشارات دراک، ۱۳۹۸.
صفایی، سید حسین و سید مرتضی قاسمزاده. حقوق مدنی: اشخاص و محجورین. تهران: انتشارات سمت، ۱۳۹۷.
عرب اسمعیلی، ملیحه. «بررسی چالشها و نوآوریهای لایحۀ جدید آیین دادرسی مدنی» پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود، ۱۳۹۵.
علائی، صابر، و جواد حسینزاده. «واکاوی استقلال الگوریتمهای جعبۀ سیاه در قراردادهای الگوریتمی و پیامدهای حقوقی آن»، مطالعات حقوقی ۱۴، شمارۀ ۱ (۱۴۰۱): 278‑251. https://dx.doi.org/10.22099/jls.2022.40211.4340
فیضالهی، نجات، محمد سرتیبی زرنق، احمد موقری، و موسی خلیلاللهی. «امکانسنجی اقناع وجدانی قاضی در دادرسی الکترونیک»، مطالعات میانرشتهای حقوق و تربیت اسلامی ۱، شمارۀ ۲ (۱۴۰۳): 54‑41. https://dx.doi.org/10.22034/nric.2025.2051156.1014
قانون امور حسبی، مصوب 02/۰۴/1319 با اصلاحات و الحاقات بعدی.
قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، مصوب ۱۳۷۹.
قانون مدنی، مصوب ۱۳۰۷.
قویدل، شراره. قراردادهای هوشمند و فناوری بلاکچین در نظام حقوق قراردادها. ویراستۀ افشین مداح و طیبه رضاییشورکی. تهران: جهش یادگیری، ۱۴۰۳.
کاتوزیان، ناصر. دورۀ مقدماتی حقوق مدنی: اشخاص و اموال. تهران: گنج دانش، ۱۳۹۸.
کرامت میرشکارلو، یاسین، و جلالالدین قیاسی. «استناد مسئولیت به هوش مصنوعی با تأکید بر رابطۀ سببیت در جرایم سایبری»، رویۀ قضایی ۱، شمارۀ ۱ (۱۴۰۴): 160‑143. https://dx.doi.org/10.22034/juris.2025.726385
کشاورزصفیئی، اسماعیل. «مبنای مسئولیت مدنی عوامل مرتبط با عملکرد سیستمهای هوش مصنوعی در اسناد اتحادیۀ اروپا و حقوق ایران»، فصلنامۀ تحقیقات حقوقی ۲۸، شمارۀ ۴ (۱۴۰۴): 288‑267. https://dx.doi.org/10.48308/jlr.2025.235893.2736
گندمکار، رضا حسین، محمد صالحی مازندرانی، و محمدمهدی حمیدی. «بررسی تطبیقی امکان وجود شخصیت حقوقی برای سامانههای هوشمند در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق غرب»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب ۸، شمارۀ ۴ (۱۴۰۰): 266‑235. https://dx.doi.org/10.22091/csiw.2021.5944.1903
لطیفزاده، مهدیه. «بررسی چگونگی اثرگذاری متقابل هوش مصنوعی خودمختار و حقوق اسلامی»، دوفصلنامۀ تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی ۱، شمارۀ ۲ (۱۴۰۳): 205‑180.
موسوی بجنوردی، سید محمد، و فائزه مقتدایی. «ذمه از دیدگاه فقه امامیه با رویکردی بر نظرات امام خمینی(س)»، پژوهشنامۀ متین ۱۵، شمارۀ ۵۹ (۱۳۹۲): 31‑1.
ب- منابع عربی:
خمینی، سید روحالله. تحریر الوسیله. المجلد ۲، قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم، [د.ت].
مکارم شیرازی، ناصر. القواعد الفقهیه. المجلد ۲، قم: مدرسة الامام علی بنابیطالب، ۱۴۲۲ه.ق.
نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. المجلد ۲۶، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
ج- منابع لاتین :
Abbott, Ryan. The Reasonable Robot: Artificial Intelligence and the Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
Brownsword, Roger. Law, Technology and Society: Re-imagining the Regulatory Environment. London: Routledge, 2019.
Burri, Thomas. “The EU is right to refuse legal personality for Artificial Intelligence,” Euractiv (2018).
Calo, Ryan. “Robotics and the Lessons of Cyberlaw.” California Law Review 103, no. 3 (2015): 513‑563.
European Parliament, “Resolution of 16 February 2017 with recommendations to the Commission on Civil Law Rules on Robotics,” 2015/2103(INL).
Filippi, Primavera De, and Aaron Wright. Blockchain and the Law: The Rule of Code. Cambridge: Harvard University Press, 2018.
Gordon, John-Stewart. “Artificial Moral Authorship and the Law.” Ethics and Information Technology 23, no. 1 (2021): 65‑74.
Hallevy, Gabriel. When Robots Kill: Artificial Intelligence under Criminal Law. Boston: Northeastern University Press, 2013.
Hildebrandt, Mireille. Smart Technologies and the End(s) of Law. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2015.
Karnow, Curtis E. A. “Liability for Distributed Artificial Intelligences.” Berkeley Technology Law Journal 11, no. 1 (1996): 147‑204.
Koops, Bert-Jaap, Mireille Hildebrandt, and David-Olivier Jaquet-Chiffelle. “Bridging the Accountability Gap: Rights for New Entities in the Information Society.” Minnesota Journal of Law, Science & Technology 11, no. 2 (2010): 497‑561.
Kurki, Visa A. J. A Theory of Legal Personhood. Oxford: Oxford University Press, 2019.
LoPucki, Lynn M. “Algorithmic Entities.” Washington University Law Review 95, no. 4 (2018): 887‑953.
Moltbook Official Platform, “A Moltbook AI agent is suing a human in North Carolina,” accessed February 10, 2026, https://www.moltbook.com/post/15dbbcf3-e907-434a-ae9f-5b36724b20cc.
Naruto v. Slater, 888 F.3d 418 (9th Cir. 2018).
Pagallo, Ugo. The Laws of Robots: Crimes, Contracts, and Torts. Dordrecht: Springer, 2013.
Solaiman, S. M. “Legal Personality of Robots, Corporations, Idols and Chimpanzees: A Quest for Legitimacy.” Artificial Intelligence and Law 25, no. 2 (2017): 155‑179.
Teubner, Gunther. “Rights of Non-humans? Electronic Agents and Animals as New Actors in Politics and Law.” Journal of Law and Society 33, no. 4 (2006): 497‑521.
Turner, Jacob. Robot Rules: Regulating Artificial Intelligence. Cham: Springer, 2019.
