دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی

دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی

بررسی تطبیقی قاعدۀ احسان در فقه و حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، دپارتمان حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران.
چکیده
قاعدۀ احسان در حقوق کیفری ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و در مادۀ 509 و 510 قانون مجازات اسلامی سال 92، به‌طور خاص مورد توجه قرار گرفته‌است. این قاعده از نگاه فقهی مورد پذیرش فقها قرار گرفته و مستند آن قرآن، روایت، عقل و بنای عقلاست. درخصوص قلمرو و شرایط این قاعده، اختلافاتی میان فقها و حقوق‌دانان وجود دارد، ازجمله این‌که آیا قلمرو قاعده فقط مربوط به دفع ضرر است و یا شامل جلب منفعت نیز می‌شود؟ درمورد شرایط قاعدۀ احسان نیز این پرسش اساسی مطرح شده‌است که آیا علاوه‌بر قصد احسان، عمل محسنانه نیز باید در واقعِ امر نیکو باشد یا خیر. به نظر می‌رسد علاوه‌بر قصد احسان، عمل نیز باید عرفاً متناسب و معقول باشد، به‌گونه‌ای که به‌ دور از افراط و تفریط باشد و نوعاً منجر به دفع ضرر یا جلب منفعت شود، اگرچه ممکن است تصادفاً و اتفاقاً منجر به ضرر و خسارت شود. افزون بر این، قول صحیح این است که در قاعدۀ احسان، تبرعی بودن شرط است و رویۀ قضایی ایران نیز ناظر به رفتاری است که بدون اخذ اجرت باشد. در مقالۀ حاضر، ضمن تفسیر مواد 509 و 510 ق.م.ا. به مهم‌ترین جلوه‌های قاعدۀ احسان در حقوق کیفری ایران، ازجمله جایگاه قاعده در خطای مجری احکام و نیز خطای پزشکی پرداخته شده‌است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Comparative Study of the Rule of Ehsan (Goodness) in Iranian Criminal Law and Jurisprudence

نویسنده English

Seyyed Hossein Hashemi
Associate Professor, Department of Law, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

The rule of Ehsan (goodness) has a distinguished situation in Iran criminal law and especially has been considered in article 509 and 510 of Islamic penal code enacted in 2013. This rule is accepted by jurisprudents and based on jurisprudential arguments including Quran, narration, wisdom and the rational basis.
There are some difference of opinions among jurisprudents and lawyers of scope and circumstances of the rule. The main question is that whether the rule is related only to disposal of losses or includes obtaining benefits? In connection to circumstances of the rule, the main question is that whether the goodness act should be goodness in reality in addition to intention of goodness?
It seems that the act should be reasonable and without any recklessness as lead to obtaining benefits normally also it may lead to harm or losses accidentally, in addition to intention of goodness. In addition, the true opinion regarding to the rule is that the goodness act should be free and voluntary and the Iranian judicial precedent accepted this idea that the act should be free.
In addition, the most important aspects of the rule have been discussed in the present research such as situation of the rule in execution of verdicts and medical faults.

کلیدواژه‌ها English

The Rule of Ehsan (goodness)
Jurisprudential Principals
Scope and Circumstances
Iranian Criminal Law
سیاهۀ منابع
الف- منابع فارسی:
تابش، زهرا. «بازخوانی تأثیر قاعدۀ احسان بر سقوط مسئولیت پزشک در حقوق ایران )در مطالعۀ تطبیقی با قاعدۀ یار‌ی ‌رسان نوع‌دوست در حقوق کانادا(»، دوفصلنامۀ فقه و حقوق خصوصی 1، شمارۀ 2 (پاییز و زمستان 1397): 27‑46.
جعفرى لنگـرودى، مـحمدجعـفر. ترمینولوژى حقوق. تهران: گنج دانش، 1376.
علیدوست، ابوالقاسم. «قرآن کریم و قاعدۀ احسان»، مجله فقه و حقوق اسلامی 5، شمارۀ 17 (تابستان 1387): 7‑38.
محقق داماد، سید مصطفی. قواعد فقه. جلد 1 و2، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1406ه. ق.
هاشمی، سید حسین. بررسی فقهی- حقوقی امور حسبیه، مصلحت و احکام حکومتی. تهران: مجد، 1397.
 
ب- منابع عربی:
جوادی آملی، عبدالله. ولایت فقیه. قم: نشر اسراء، 1379.
حر عاملی، محمد. وسائل الشیعة. العدد 19، قم: مؤسسة آل‌البیت، 1414ه. ق.
حسینی مراغی، میرعبدالفتاح. عناوین فقهیه. العدد 2، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1418ه. ق.
حکیم، سید محمدتقى.  الاصول العامة للفقه المقارن. قم: مؤسسة آل‌البیت (علیهم السلام)، 1979.
حلّى (محقّق)، شیخ جعفر. معارج الاصول. قم: مؤسسة آل‌البیت(علیهم السلام)، 1403ه. ق.
خوانساری، سید احمد. جامع المدارک. العدد 5، تهران: مکتبة الصدوق، 1364.
رشتی، میرزا حبیب‌الله. کتاب القضاء. تحقیق: سید احمد حسینی. العدد 2، قم: دار القرآن الکریم ، 1401ه. ق.
سبزواری، سید عبدالاعلی. مهذب الاحکام فی بیان حلال و الحرام. العدد 29، قم: مکتبة آیت‌الله سبزواری، 1417ه. ق.
طوفی، سلیمان بن عبدالقوی. رسالة فی رعایة المصلحة. قاهره: الدار المصریه اللبنانیه، 1413ه. ق.
فاضل لنکرانی، محمد. القواعد الفقهیه. العدد1، قم: مؤسسۀ کلام، 1416.
اللیثی الواسطی، علی بن محمد. عیون الحکم و المواعظ. تحقیق: شیخ حسین حسینی بیرجندی، قم: دارالحدیث، 1418ه. ق.
مصطفوی، سید محمدکاظم. فقه المعاملات. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی، 1423ه. ق.
مصطفوی، سید محمدکاظم. مائة قاعدة فقهیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی، 1417ه. ق.
مکارم شیرازی، ناصر. القواعد الفقهیه. العدد2، قم: مدرسة الامام امیرالمؤمنین، 1416ه. ق.
موسوی بجنوردی، سیدحسن. القواعد الفقهیة. العدد4، قم: نشر الهادی، 1377.
موسوی خمینی، سید روح‌الله. کتاب البیع. العدد2، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1421ه. ق.
موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا. تقریرات الحدود والتعزیرات لمقدس. العدد 1، قم: 1414ه. ق.
نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. العدد 27 و 41، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1394.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.