بازخوانیِ مستقلات عقلی در پرتو روش استدلالی رالز: راهی در جهت بسط عقل خودبنیاد در فقه و اصول

نیکوئی, مجید; سیمایی صراف, حسین

doi:10.22096/law.2019.65298.1106

بازخوانیِ مستقلات عقلی در پرتو روش استدلالی رالز: راهی در جهت بسط عقل خودبنیاد در فقه و اصول

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

مجید نیکوئی ¹

حسین سیمایی صراف ²

¹ دانش آموخته دکتری حقوق عمومی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

² دانشیار دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

10.22096/law.2019.65298.1106

چکیده

شناسایی عقلانیت خودبنیاد (مستقلات عقلی) بهعنوانِ منبع احکام فقهی، یکی از ظرفیت‌های مهم عقل‌گرایی در اصول فقه شیعه است. با عنایت ویژه به این ظرفیت می‌توان احکام فقهی را از سیطرۀ نص‌گرایی خارج و هر چه بیشتر به احکام عقلی نزدیک کرد. با این وجود، به نظر می‌رسد که تاکنون «مستقلات عقلی» نتوانسته نقشی جدی در ایجاد احکام فقهی ایفا کند؛ زیرا، اگر آن را از منابع فقه شیعه حذف کنیم، احکام فقهی تغییر چندانی نمی‌کند. مقالۀ حاضر، بهدنبالِ ریشه‌یابی نقش ضعیف مستقلات عقلی در روند استنباط احکام و یافتن راهی برای حل این مشکل به رشتۀ تحریر در آمده است. در این مقاله، تلاش شده با استفاده از روش استدلالی جان رالز، مستقلات عقلی را از دو حکم کلی و مبهم «حُسن عدل» و «قُبح ظلم» فراتر ببرد و مفاهیمی عینی‌تر و شفاف‌تر را ذیل مستقلات عقلی و مفهوم عدالت تحلیل کند.

کلیدواژه‌ها

مستقلات عقلی

مشهورات

مظفر

رالز

عدل

عنوان مقاله English

Reexamining the Independent Rationality (Al-Mustaqillat Al-‘Aqliyya) in Shi‘i Osul Al-Fiqh in Lights of Rawls’s Analytical Framework in ‘Theory of Justice’

نویسندگان English

Majid Nikouei ¹

Hosein Simaee Saraf ²

¹ Ph.D in Public Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.

² Associate Professor in Private Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.

چکیده English

Reason (al- ‘aql) or independent rationality (al-mustaqillat al-‘aqliyya) are listed as reliable source of Shari‘a precepts in Shi‘i Osul al-fiqh (legal reasoning); Yet, it has played a minor role, if any, in the actual inference of fiqh (Islamic jurisprudence). Having this in mind, the present article explores the major causes of the restrictive role of rationality as a source of law and the ways to surmount it. In so doing, Rawls’s arguments in his ‘Theory of Justice’ adumbrates an analytical framework whereby we can remove the ambiguities surrounded the ‘goodness of justice’ and ‘badness of cruelty’- the only two propositions of independent rationality in the mind of Shi‘ite scholars. Employing Rawls’s methodology in osul al-fiqh assists us in developing the role of independent rationality as a real source of law.

کلیدواژه‌ها English

Independent Rationality (Al-Mustaqillat Al-‘Aqliyya)

approved premises (mashhuraat)

Muzaffar

Rawls

justice

کتابنامه

الف- کتب و مقالات

الف-1: فارسی
1. 1. بیکس، برایان (1389)، فرهنگ نظریۀ حقوقی، ترجمۀ محمد راسخ و دیگران، چاپاول، تهران: نشر نی.
2. 2. پاتنم، هیلری (1385)، دوگانگی ارزش/واقعیت، ترجمۀ فریدون فاطمی، فریدون، چاپاول، تهران: مرکز.
3. 3. پورصالح، سیده ملیحه؛ برخورداری، زینب (1394)، «نقش مشهورات در تعین مدن با تکیه بر آرای فارابی و ابن‌سینا»، حکمت سینوی، سال نوزدهم، دوره 19، شماره 53، صص. 151-130.
4. 4. جوادی، محسن (1375)، مسئلۀ باید و هست، چاپاول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
5. 5. حائری یزدی، مهدی(1394)، کاوشهای عقل عملی، چسوم، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
6. 6. ذوالحسنی، فرزانه؛ سعیدی‌مهر، محمد (1390)، «مشهورات در اندیشه ابن‌سینا»، حکمت سینوی، سال پانزدهم، دورۀ15، شمارۀ46، صص63-78.
7. 7. راولز، جان (1388)، عدالت بهمثابۀ انصاف، ترجمۀ عرفان ثابتی، چاپسوم، تهران: ققنوس.
8. 8. سبحانی، جعفر (1390)، حُسن و قُبح عقلی یا پایه‌های اخلاق جاودان، به نگارش علی ربانی گلپایگانی، چاپسوم، قم: مؤسسۀ امام صادق.
9. 9. شریفی، احمدحسین (1388)، خوب چیست؟ بد کدام است؟، چاپاول، قم: موسسۀ پژوهشی امام خمینی (ره).
10. 10. صابری، حسین (1388)، عقل و استنباط فقهی، چاپدوم، مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشار آستان قدس رضوی.
11. 11. صرامی، سیف‌الله (1393)، منابع و ادله علم اصول فقه، چاپاول، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
12. 12. علی‌دوست، ابوالقاسم (1391)، فقه و عقل، چاپپنجم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
13. 13. قماشی، سعید (1386)، جایگاه عقل در استنباط احکام، چاپدوم، قم: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی.
14. 14. گرجی، ابوالقاسم (1369)، مقالات حقوقی، چاپاول، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
15. 15. لاهیجی، عبدالرزاق (1372)، سرمایه ایمان در اصول اعتقادات، بهکوشش صادق آملیلاریجانی، چاپاول، تهران: الزهرا، صص67-94.
16. 16. مطهری، مرتضی (1375)، عدل الهی، چاپیازدهم، تهران: صدرا.
17. 17. موسویبجنوردی، سیدمحمد(1371)، مقالات اصولی، چاول، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
18. 18. ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد (1385)، کتاب السرائر، چاپاول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
19. 19. ابن‌سینا، حسین‌ابن‌عبدالله (1387)، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ویرایش و دیباچه محمدتقی دانش‌پژوه، چاپسوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
20. 20. اصفهانی، محمدحسین (1374)، نهایة الدرایة فی شرح الکفایة (طبع القدیم)، چاپاول، قم: مؤسسه‌ سیدالشهداء.
21. 21. بحرانی، میثم‌بن‌علی (1406ه.ق)، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق السیداحمد الحسینی، باهتمام السیدمحمود المرعشی، الطبعةالثانیة، قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی.
22. 22. بحرانی، یوسف (1405ه.ق)، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، الطبعةالاولی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
23. 23. بروجردی، حسین (1380ه.ق)، نهایة الاصول، تقریر حسینعلی منتظری، چاپاول، تهران: نشر تفکر.
24. 24. حکیم، سیدمحمدتقی (1431ه.ق)، الاصول العامة للفقه المقارن، چاپدوم، قم: دارالفقه للطباعة و النشر.
25. 25. حلی، حسن‌بن‌یوسف (1363)، انوارالملکوت فی شرح الیاقوت، چاپاول، قم: الشریف الرضی.
26. 26. خراسانی، محمدکاظم (1407ه.ق)، فوائد الاصول، تصحیح و تعلیق سیدمهدی شمس‌الدین، چاول، تهران: وزارت ارشاد.
27. 27. سبزواری، ملاهادی(1379)، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، چدوم، تهران: نشر ناب.
28. 28. شهیداول، محمدبن‌مکی (1419ه.ق)، ذکری الشیعة فی الأحکام الشریعة، الجزءالاول، چاپ اول، قم: مؤسسة آلالبیت (علیهمالسلام) لإحیاء التراث.
29. 29. صدر، سیدمحمدباقر (1400ه.ق)، دروس فی علم الاصول، چاپدوم، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
30. 30. طوسی، خواجه‌نصیرالدین(1375)، شرح الإشارات و التنبیهات للمحقق الطوسی‌، چ دوم، قم: نشرالبلاغ.
31. 31. صدر، سید محمد باقر(1408ه.ق)، مباحث الاصول، نگارش سیدکاظم حائریحسینی، چاپ اول، قم: مطبعة مرکز النشر.
32. 32. قمی، میرزا ابوالقاسم (بیتا)، القوانین المحکمة فی الاصول المتقنة، شرحه و علّق علیه رضا حسین صبح، الجزءالثالث، چاپ اول، قم: الإحیاء الکتب الإسلامیة.
33. 33. مشکینی، علی (1413ه.ق)، اصطلاحات الاصول، قم، چاپاول، قم: دفتر النشرالهادی.
34. 34. مظفر، محمدرضا (1380)، اصول الفقه، چاپاول، تهران: خرسندی.
35. 35. معلوف، لویس (1363)، المنجد الأبجدی، چاپاول، طهران: مؤسسة الفقیه للطباعة و النشر.
  1. 36. Rawls, John (1971), A Theory of Justice, 1^st ed, Oxford: OUP.
  2. 37. Rawls, John (1985), "Justice as fairness: Political not Metaphysical", Philosophy & Public Affairs, Vol. 14, No. 3, pp. 223-252.
  3. 38. Rawls, John (1993), Political Liberalism, 1^sted, New York: Colombia University Press.
  4. 39. Rawls, John (1999), The Law of Peoples, 1^sted, Cambridge: Harvard University Press.
  5. 40. Rawls, John (2001), Justice as Fairness: A Restatement, edited by Kelly, 1^sted, Erin, Cambridge: Harvard University Press.
  6. 41. Wenar, Leif; Rawls, John (2017), "The Stanford Encyclopedia of Philosophy", Retrieved from <https://plato.stanford.edu/archives/spr2017/ entries/rawls/>
الف-2: عربی

الف-3: لاتین