نوع مقاله: مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری حقوق عمومی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 دانشیار دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

10.22096/law.2019.65298.1106

چکیده

شناسایی عقلانیت خودبنیاد (مستقلات عقلی) به­عنوانِ منبع احکام فقهی، یکی از ظرفیت‌های مهم عقل‌گرایی در اصول فقه شیعه است. با عنایت ویژه به این ظرفیت می‌توان احکام فقهی را از سیطرۀ نص‌گرایی خارج و هر چه بیشتر به احکام عقلی نزدیک کرد. با این وجود، به نظر می‌رسد که تاکنون «مستقلات عقلی» نتوانسته نقشی جدی در ایجاد احکام فقهی ایفا کند؛ زیرا، اگر آن را از منابع فقه شیعه حذف کنیم، احکام فقهی تغییر چندانی نمی‌کند. مقالۀ حاضر، به­دنبالِ ریشه‌یابی نقش ضعیف مستقلات عقلی در روند استنباط احکام و یافتن راهی برای حل این مشکل به رشتۀ تحریر در آمده است. در این مقاله، تلاش شده با استفاده از روش استدلالی جان رالز، مستقلات عقلی را از دو حکم کلی و مبهم «حُسن عدل» و «قُبح ظلم» فراتر ببرد و مفاهیمی عینی‌تر و شفاف‌تر را ذیل مستقلات عقلی و مفهوم عدالت تحلیل کند.

کلیدواژه‌ها

کتاب­نامه

الف- کتب و مقالات

الف-1: فارسی

  1. 1.          بیکس، برایان (1389)، فرهنگ نظریۀ حقوقی، ترجمۀ محمد راسخ و دیگران، چاپ­اول، تهران: نشر نی.
  2. 2.          پاتنم، هیلری (1385)، دوگانگی ارزش/واقعیت، ترجمۀ فریدون فاطمی، فریدون، چاپ­اول، تهران: مرکز.
  3. 3.         پورصالح، سیده ملیحه؛ برخورداری، زینب (1394)، «نقش مشهورات در تعین مدن با تکیه بر آرای فارابی و ابن‌سینا»، حکمت سینوی، سال نوزدهم، دوره 19، شماره 53، صص. 151-130.
  4. 4.         جوادی، محسن (1375)، مسئلۀ باید و هست، چاپ­اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
  5. 5.          حائری یزدی، مهدی(1394)، کاوش­های عقل عملی، چ­سوم، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
  6. 6.          ذوالحسنی، فرزانه؛ سعیدی‌مهر، محمد (1390)، «مشهورات در اندیشه ابن‌سینا»، حکمت سینوی، سال پانزدهم، دورۀ15، شمارۀ46، صص63-78.
  7. 7.         راولز، جان (1388)، عدالت به­مثابۀ انصاف، ترجمۀ عرفان ثابتی، چاپ­سوم، تهران: ققنوس.
  8. 8.         سبحانی، جعفر (1390)، حُسن و قُبح عقلی یا پایه‌های اخلاق جاودان، به نگارش علی ربانی گلپایگانی، چاپ­سوم، قم: مؤسسۀ امام صادق.
  9. 9.                   شریفی، احمدحسین (1388)، خوب چیست؟ بد کدام است؟، چاپ­اول، قم: موسسۀ پژوهشی امام خمینی (ره).
  10. 10.       صابری، حسین (1388)، عقل و استنباط فقهی، چاپ­دوم، مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشار آستان قدس رضوی.
  11. 11.       صرامی، سیف‌الله (1393)، منابع و ادله علم اصول فقه، چاپ­اول، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  12. 12.      علی‌دوست، ابوالقاسم (1391)، فقه و عقل، چاپ­پنجم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  13. 13.       قماشی، سعید (1386)، جایگاه عقل در استنباط احکام، چاپ­دوم، قم: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی.
  14. 14.      گرجی، ابوالقاسم (1369)، مقالات حقوقی، چاپ­اول، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  15. 15.      لاهیجی، عبدالرزاق (1372)، سرمایه ایمان در اصول اعتقادات، به­کوشش صادق آملی­لاریجانی، چاپ­اول، تهران: الزهرا، صص67-94.
  16. 16.      مطهری، مرتضی (1375)، عدل الهی، چاپ­یازدهم، تهران: صدرا.
  17. 17.             موسوی­بجنوردی، سیدمحمد(1371)، مقالات اصولی، چ­اول، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
  18. 18.      ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد (1385)، کتاب السرائر، چاپ­اول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  19. 19.      ابن‌سینا، حسین‌ابن‌عبدالله (1387)، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ویرایش و دیباچه محمدتقی دانش‌پژوه، چاپ­سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  20. 20.             اصفهانی، محمدحسین (1374)، نهایة الدرایة فی شرح الکفایة (طبع القدیم)، چاپ­اول، قم: مؤسسه‌ سیدالشهداء.
  21. 21.      بحرانی، میثم‌بن‌علی (1406ه.ق)، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق السیداحمد ­الحسینی، باهتمام السیدمحمود المرعشی، الطبعة­الثانیة، قم: مکتبة آیة­الله العظمی المرعشی النجفی.
  22. 22.      بحرانی، یوسف (1405ه.ق)، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، الطبعة­الاولی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  23. 23.      بروجردی، حسین (1380ه.ق)، نهایة الاصول، تقریر حسین­علی منتظری، چاپ­اول، تهران: نشر تفکر.
  24. 24.       حکیم، سیدمحمدتقی (1431ه.ق)، الاصول العامة للفقه المقارن، چاپ­دوم، قم: دارالفقه للطباعة و النشر.
  25. 25.      حلی، حسن‌بن‌یوسف (1363)، انوارالملکوت فی شرح الیاقوت، چاپ­اول، قم: الشریف الرضی.
  26. 26.      خراسانی، محمدکاظم (1407ه.ق)، فوائد الاصول، تصحیح و تعلیق سیدمهدی شمس‌الدین، چ­اول، تهران: وزارت ارشاد.
  27. 27.       سبزواری، ملاهادی(1379)، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، چ­دوم، تهران: نشر ناب.
  28. 28.      شهیداول، محمدبن‌مکی (1419ه.ق)، ذکری الشیعة فی الأحکام الشریعة، الجزء­الاول، چاپ اول، قم: مؤسسة آل­البیت (علیهم­السلام) لإحیاء التراث.
  29. 29.      صدر، سیدمحمدباقر (1400ه.ق)، دروس فی علم الاصول، چاپ­دوم، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
  30. 30.       طوسی، خواجه‌نصیرالدین(1375)، شرح الإشارات و التنبیهات للمحقق الطوسی‌، چ دوم، قم: نشرالبلاغ.
  31. 31.      صدر، سید محمد باقر(1408ه.ق)، مباحث الاصول، نگارش سیدکاظم حائری­حسینی، چاپ ­اول، قم: مطبعة مرکز النشر.
  32. 32.      قمی، میرزا ابوالقاسم (بی­تا)، القوانین المحکمة فی الاصول المتقنة، شرحه و علّق علیه رضا حسین صبح، الجزء­الثالث، چاپ اول، قم: الإحیاء الکتب الإسلامیة.
  33. 33.      مشکینی، علی (1413ه.ق)، اصطلاحات الاصول، قم، چاپ­اول، قم: دفتر النشرالهادی.
  34. 34.      مظفر، محمدرضا (1380)، اصول الفقه، چاپ­اول، تهران: خرسندی.
  35. 35.      معلوف، لویس (1363)، المنجد الأبجدی، چاپ­اول، طهران: مؤسسة الفقیه للطباعة و النشر.
    1. 36.      Rawls, John (1971), A Theory of Justice, 1st ed, Oxford: OUP.
    2. 37.      Rawls, John (1985), "Justice as fairness: Political not Metaphysical", Philosophy & Public Affairs, Vol. 14, No. 3, pp. 223-252.
    3. 38.       Rawls, John (1993), Political Liberalism, 1sted, New York: Colombia University Press.
    4. 39.       Rawls, John (1999), The Law of Peoples, 1sted, Cambridge: Harvard University Press.
    5. 40.      Rawls, John (2001), Justice as Fairness: A Restatement, edited by Kelly, 1sted, Erin, Cambridge: Harvard University Press.
    6. 41.       Wenar, Leif; Rawls, John (2017), "The Stanford Encyclopedia of Philosophy", Retrieved from <https://plato.stanford.edu/archives/spr2017/ entries/rawls/>

الف-2: عربی

الف-3: لاتین