نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مفید، قم، ایران.

2 استادیار دپارتمان حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران.

3 دانشیار دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

چکیده

با توجه به اینکه قصاص از جمله واکنش‌ها و مجازات‌هایی است که اسلام به­عنوانِ ضمانت اجرای حق حیات انسان در نظر گرفته است، در­خورِ مباحث پژوهشی فراوانی است. یکی از این مباحث تبدیل و جایگزینی این مجازات است. با عنایت به نکته فوق و نیز مبتلا­بِه بودن قصاص در جامعه، توجه به قصاص از این منظر به منظور تأمین حقوق اولیای­دم، بسیار ضروری می‌نماید. پرسش‌های اساسی در این مقاله عبارت‌اند از اینکه، صاحب حق قصاص دارای چه نوع اختیاراتی است؟ آیا می‌تواند نسبت به آن هر­گونه تصمیمی با عنوان «تبدیل» اتخاذ کند، و یا اینکه مجازات قصاص موضوعیت داشته و جز در موارد منصوص، امکان تبدیل آن حتی با رضایت طرفین وجود ندارد؟
در فرض پذیرش تبدیل مجازات قصاص، با تأسی به نهاد تبدیل در مجازات‌های تعزیری، باید گفت در تبدیل قصاص به مجازات دیگر نیز باید مجازات خفیف­تر ملاک عمل قرار گیرد. در این مقاله به­طورِ خاص به­موردی اشاره می‌شود که اجرای قصاص امکان­پذیر نیست، و نتیجۀ به دست آمده در این مقاله این است که، تغییر مجازات قصاص به دیگر مصادیق مجازات از جمله دیه، بسته به اینکه طبق نظر مقام صلاحیت­دار باشد یا توافقی و براساسِ تراضی با جانی، حالات مختلفی دارد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Feasibility Study of Legal Substitution of the Right to Retaliation (Qisas) in Fiqh of Five Schools (Mazahebe Khamse) and its Legal Gaps

نویسندگان [English]

  • Zahra Samiee Zafarghandi 1
  • Hosein Jafari Farani 2
  • Abdolali Tavajohi 3

1 PhD in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Mofid University, Qom, Iran.

2 Assistant Professor, Department of Law, Mofid University, Qom, Iran.

3 Associate Professor, Faculty of Humanities, Shahed University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Regarding that retaliation (qisas) is one of the reactions and punishments which Islam has considered as a sanction for the right to life, so it requires many research topics. One of these topics is substitution and replacement of this punishment. According to the above mentioned, and also considering that retaliation (qisas) is affected the society, it is very necessary to regard this fact in order to secure relief sought of avengers of blood. In this article we face with these basic questions which are as follow: which kinds of authorities does the owner of the right to retaliation (qisas) have? Whether he or she can make any decision about it under the title of substitution, or the punishment of retaliation (qisas) has relevance and except in appointed cases, there isn’t the possibility of its substitution even with consent of the parties?
   Assuming the acceptance of substitution of retaliation (gisas) punishment, relying on the institution of substitution in discretionary punishments, we can say that in order to substitute the retaliation (qisas) to other punishments, lighter punishments should be applied. In this article, especially we point at the case that based on it, the execution of retaliation (qisas) is impossible and we come to this conclusion that, the substitution of retaliation (qisas) to other applicabilities of punishments the same as blood money, whether it be according to the opinion of competent authority or it be in accord with and based on mutual consent with murderer, has different forms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Substitution of Punishment
  • Replacement of Blood Money
  • Impossibility of Retaliation (qisas)
  • Escape and Death of Murderer
  • Plurality of Killing
  • Disagreement of Avengers of Blood.  

ـ آیتی، محمدرضا و سعید هادی نجف آبادی (1395)، «تبدیل و جایگزینی مجازات های اسلامی (حدود و تعزیرات) متناسب با مقتضیات زمان»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دورۀ13، شمارۀ46، صص 112-89.

ـ حاجی ده آبادی، احمد (1389)، قواعد فقه جزایی (حدود و تعزیرات، قصاص و دیات)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

ـ ساریخانی، عادل و قاسم اسلامی نیا (1393)، «بررسی تبدیل قصاص به دیه با فوت قاتل یا عدم دسترسی به وی»، مجله مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، دورۀ6، شمارۀ 4، صص1-25.

ـ عوده، عبد القادر (1390- الف)، بررسی تطبیقی حقوق جزای اسلامی و قوانین عرفی، ترجمه حسن فرهودی نیا، تهران: شرکت بین المللی پژوهش و یادآوران.

ـ مرعشی شوشتری، محمد حسن (1379)، دیدگاه های نو در حقوق کیفری اسلام، تهران: میزان.

ـ موسوی خمینی، روح الله (1378 -الف)، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

ـ ابن ابی جمهور، محمد ابن زین الدین (1405)، عوالی اللئالی، قم: مطبعه سید الشهداء.

ـ ابن ادریس حلی، احمد (1411ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

ـ جبعی عاملی(شهید ثانی)، زین الدین (1410ق- الف)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، قم: اسلامیه.

ـ جبعی عاملی(شهید ثانی)، زین الدین (1413ق- ب)، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.

ـ جزیری، عبدالرحمن (بی تا)، الفقه علی المذاهب الاربعه، بیروت: دارالفکر.

ـ حر عاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسایل الشیعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـ حلی (محقق)، جعفر بن حسن (1425ق)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، بیروت: دارالقارئی.

ـ حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر (1419ق- الف)، قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

ـ حلی (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر (1419ق- ب)،مختلف الشیعه، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

ـ خوانساری، احمدبن یوسف (1405ق)، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، قم: مؤسسه اسماعیلیان.

ـ سید مرتضی، علی بن الحسین (1415ق)، الانتصار، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

ـ صدر، محمد باقر (1363الف)، لمحه فقهیه تمهیدیه عن مشروع دستور الجمهوریه الاسلامیه فی ایران، قم: بنیاد بعثت.

ـ صدر، محمد باقر (1375ب)، اقتصادنا، مشهد: مکتب الاعلام الاسلامی.

ـ طباطبایی حائری، سید علی (1410ق)، ریاض المسائل، قم: مدینه العلم.

ـ طباطبایی حکیم، سید محسن (1410ق)، منهاج الصالحین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

ـ طوسی، محمد بن الحسن (بی تا الف)، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

ـ طوسی، محمد بن الحسن (1412ق- ب)، المبسوط فی فقه الامامیه، بیروت: دار الکتاب الاسلامی.

ـ عوده، عبد القادر (2005ب)، التشریع الجنائی الاسلامی مقارنا بالقانون الوضعی، بیروت: دار الکتب العلمیه.

ـ فاضل لنکرانی، محمد (1421ق)، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله، کتاب القصاص، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.

ـ فاضل، مقداد (1404ق)، التنقیح الرائع، قم: مکتبه آیت الله مرعشی.

ـ فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق)، کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام، قم: اسلامی.

ـ مدنی کاشانی، حاج آقا رضا (1410ق)، کتاب القصاص للفقها و الخواص، قم: اسلامی.

ـ مرعشی نجفی، سید شهاب الدین (1410ق)، القصاص علی ضوء القرآن و السنه، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.

ـ مکی عاملی (شهید اول)، محمد بن جمال الدین (1385)، اللمعه الدمشقیه، ترجمه علی شیروانی، قم: دار الفکر.

ـ موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (1427ق)، فقه الحدود و التعزیرات، قم: مکتبه امیر المؤمنین.

ـ موسوی الخمینی، روح الله (1425ق- ب)، تحریر الوسیله، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

ـ موسوی الخوئی، سید ابوالقاسم (1422ق)، مبانی تکمله المنهاج، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی.

ـ نجفی، محمد حسن (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، قم: دار الاحیاء التراث العربی.

ـ هاشمی شاهرودی، سید محمود (1423ق)، قراءات فقهیه معاصره، قم: مؤسسه دائره المعارف الاسلامی.