بررسـی قاعدة معاوضه در فقـه امامیـه و حقوق ایران و انگلیس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشکده حقوق دانشگاه قم

چکیده

به نظر مشهور فقهای امامیه، مقتضای عقود معاوضی، داخل شدن عوض در ملکیت مالک معوّض و بالعکس است؛ به طوری که اگر عوض در ملک مالک معوّض داخل نشود یا بالعکس، معاوضه‌ای واقع نمی‌شود‌. در مقابل، فقهای برجسته‌ای با نظر مشهور مخالفت کرده‌ و این عمل را معاوضه‌ای صحیح دانسته‌اند‌. بر اساس نظریة اخیر، این مسئله مطرح می‌شود که آیا ثالث ذی‌نفع حق درخواست اجرای تعهد را دارد یا نه؟ در قانون مدنی ایران، اشاراتی به این قاعده و موارد نقضی برای آن وجود دارد‌. حقوقدانان انگلیس نیز این قاعده را مطرح کرده‌اند که عوض باید از متعهدله منتقل شود، اما لازم نیست به متعهد منتقل شود‌. مقالة حاضر درصدد بررسی قاعدة مذکور در فقه امامیه و حقوق ایران و انگلیس است‌. این مقاله می‌کوشد اثبات کند که اولاً، قاعدة معاوضه، مقتضای اطلاق عقود معاوضی است نه مقتضای ذات آن‌ها؛ و ثانیاً، ثالث ذی‌نفع می‌تواند مستقلاً اجرای تعهد را مطالبه کند‌. 

کلیدواژه‌ها


منابع

الف- فارسی

  1. امامی، حسن؛ حقوق مدنی، جلد 1، تهران، انتشارات اسلامیه، ‌چاپ سی‌ام، 1389.
  2. _______ ؛ حقوق مدنی، جلد 2، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ بیست و دوم، 1389.
  3. _______ ؛ حقوق مدنی، جلد 4، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ بیستم، 1388.
  4. داوید، رنه؛ اسپینوزی، کامی ژوفره؛ درآمدی بر حقوق تطبیقی و دو نظام حقوقی بزرگ معاصر، ترجمة حسین صفایی، تهران، نشر دادگستر، چاپ دوم، 1378.
  5. شهیدی، مهدی؛ آثار قراردادها و تعهدات، تهران، انتشارات مجد، چاپ دوم، 1383.
  6. ________ ؛ مجموعه مقالات حقوقی، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول، 1385.
  7. صفایی، حسین؛ امامی، اسدالله؛ مختصر حقوق خانواده، جلد 1، تهران، نشر میزان، چاپ پنجم، 1381.
  8. کاتوزیان، ناصر؛ عقود معین، جلد 1، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ دهم، 1387.
  9. _______ ؛ عقود معین، جلد 4، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ ششم، 1389.
  10. _______ ؛ قواعد عمومی قراردادها، جلد 2، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، 1371.
  11. _______ ؛ قواعد عمومی قراردادها، جلد 3، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم، 1387.
  12. گرجی، ابوالقاسم؛ مقالات حقوقی، جلد 1، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1378.
  13. اراکی، محمد علی؛ الخیارات‌، قم، مؤسسه در راه حق، چاپ اول، 1414 ه.ق.‌
  14. __________ ؛ رسالتان فی الإرث و نفقة الزوجة‌، قم، مؤسسه در راه حق‌، چاپ اول، 1413 ه.ق.
  15. انصاری، شیخ ‌مرتضی؛ کتاب المکاسب، جلد 3 و 6، قم، کنگره شیخ اعظم انصاری، چاپ اول، 1415 ه.ق‌.
  16. ایروانی نجفی، علی بن عبدالحسین؛ حاشیة المکاسب، جلد ۱، ‌تهران، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، چاپ اول، 1406‌ ه.ق‌.
  17. بحرالعلوم، سید محمد؛ بلغة الفقیه، جلد 1 و2، تهران، انتشارات مکتبۀ الصادق (ع)، چاپ چهارم، 1362.
  18. بحرانی آل عصفور، حسین بن محمد؛ الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع، جلد ۱۲، قم، مجمع البحوث العلمیة، بی‌تا‌.
  19. بحرانی، محمد سند؛ ‌فقه المصارف و النقود، قم، مکتبة فدک‌، چاپ اول، 1428 ه.ق‌.‌
  20. تبریزی، جواد؛ إرشاد الطالب إلی التعلیق علی المکاسب‌، جلد 4، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ سوم، 1416 ه.ق‌.‌
  21. حکیم طباطبایی، سید محسن؛ مستمسک العروة الوثقی، جلد 12 تا 14، قم، مؤسسة دارالتفسیر، چاپ اول، 1416 ه.ق‌.‌
  22. حکیم طباطبایی، سید محمد سعید؛ منهاج الصالحین، جلد ۲، بیروت، دار الصفوة، چاپ اول، 1415 ه.ق‌.‌
  23. حلی، حسن بن یوسف (علامة حلی)؛ قواعد الأحکام، جلد 2، قم، مؤسسة انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1413 ه.ق‌.
  24. ___________________ ؛ تذکرة الفقهاء، جلد ۱۰ و ‏11، قم، مؤسسة آل البیت (ع)، چاپ اول، 1420 ه.ق‌.
  25. ___________________ ؛ تذکرة الفقهاء، جلد ‏15، قم، مؤسسة آل البیت (ع)، چاپ اول، (بی‌تا).
  26. روحانی، سید محمد صادق؛ فقه الصادق (ع)، جلد 19، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، 1414 ه.ق.
  27. لاری، عبد الحسین؛ التعلیقة علی المکاسب، ‌جلد 2، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، 1418 ه.ق.‌
  28. سبزواری، عبد الأعلی؛ ‌مهذّب الأحکام، جلد 19، قم، مؤسسه المنار، چاپ چهارم‌، 1413 ه.ق.
  29. عاملی، زین الدین بن علی (شهید ثانی)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، 1410 ه.ق.‌
  30. _________________ ؛ مسالک الأفهام، جلد 3، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، 1413 ه.ق.
  31. عاملی، محمد بن مکی‌ (شهید اول)؛ القواعد و الفوائد، ‌جلد 1، قم، کتابفروشی مفید، چاپ اول، بی‌تا‌.
  32. قزوینی، سید علی موسوی؛ رسالة قاعدة «ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده»، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1419 ه.ق.‌
  33. ______________ ؛ ینابیع الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، جلد‌ ۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1424 ه.ق.‌
  34. قمی طباطبایی، سید تقی؛ دراساتنا من الفقه الجعفری، جلد 4، قم، مطبعة الخیام، چاپ اول، 1400 ه.ق.‌
  35. کرکی عاملی، علی بن حسین‌؛ جامع المقاصد، جلد 8 و 9 و ‌13، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ دوم، 1414 ه.ق.
  36. مراغی حسینی، سید میر عبد الفتاح؛ العناوین الفقهیة، جلد 2، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1417 ه.ق.
  37. موسوی خمینی، روح الله؛ کتاب البیع، جلد 5، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول، 1421ه.ق.
  38. موسوی خویی، سید ابوالقاسم؛ مصباح الفقاهه جلد 2، قم، مکتبة الداوری، چاپ اول، بی‌تا.
  39. ________________ ؛ مبانی العروة الوثقی‌، جلد 1، قم، انتشارات مدرسة دار العلم، ‌چاپ اول، 1409 ه.ق.‌
  40. موسوی گلپایگانی، محمد رضا؛ بلغة الطالب، قم، مطبعه الخیام، چاپ اول، 1399 ه.ق.
  41. نائینی، میرزا محمد حسین، منیة الطالب، جلد ۱ و 3، تهران، المکتبة المحمدیة، چاپ اول، ‌1373 ه.ق.
  42. نجفی، محمد حسن؛ جواهر الکلام، جلد ۲۳، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ نهم، 136۵.
  43. ___________ ؛ جواهر الکلام، جلد ۲۷، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ ششم، 1352.
  44. یزدی طباطبایی، سید محمد کاظم‏، العروة الوثقی‏، جلد 5، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1419 ه.ق.
  45. __________________ ؛ ‌حاشیة المکاسب، جلد 1 و‌2، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول، 1410‌ ه.ق.
    1. Beatson, Sir Jack; 2010, Andrew Burro & John Cartwright, Anson’s Law of Contract, New York, Oxford, 29th edition.
    2. Cheshire, Fifoot and Furmston’s; 1991, Law of Contract, London, Butterworths, 12th edition,
    3.  Chitty, Joseph; 2004, Chitty on Contracts, Vol. 1, London, Sweet & Maxwell, 29th edition.
    4. Chloros, A. G; 1968, The Doctrine of Consideration and the Reform of the Law of Contract, A Comparative Analysis, The International and Comparative Law Quarterly, Vol. 17, No. 1.
    5. Furmston, Michael; 2000, Sale and Supply of Goods, Cavendish Publishing Limited, London, 3rd edition.
    6. Law Commission; 1996, Law Commission Report on Privity of Contract: Contracts for the Benefit of Third Parties, Law Com No. 242.
    7. McKendrick, Ewan; 2000, Contract Law, London, Palgrave, 4th edition.
    8. Oughton, David & Martin Davis; 2000, Sourcebook on Contract Law, London, Cavendish Publishing Limited, 2nd edition.
    9. Richards, Paul; 2009, Law of Contract, London, Pearson Education Limited, 9th edition.
    10. Salzedo, Simon & Peter Brunner; 2000, Briefcase on Contract Law, London, Cavendish Publishing Limited, 2nd edition.
    11. Stone, Richard; 2003, Contract Law, London, Cavendish Publishing Limited, 5th edition.
    12. Treitel, Gunter; 2003, The Law of Contract, London, Sweet & Maxwell, 11th edition.
    13. Turner, Chris; 2007, Contract Law, London, Hodder Education, 2nd edition.
    14. Weitzenböck, Emily M; 2012, English Law of Contract: Consideration, Norwegian Research Center for Computers & Law.

ب- عربی

ج- لاتین