نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه بین‌المللی امام خمینی

2 کارشناس ارشد حقوق خصوصی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی

چکیده

وکالت مخفی از انواع وکالت است که در آن هویت موکل در قرارداد وکیل با شخص ثالث پنهان می‌ماند و ثالث گمان می‌کند که وکیل طرف اصلی قرارداد اوست. این نوع وکالت برای نخستین بار در قرن هجدهم در حقوق انگلستان به عنوان استثنایی بر قواعد عمومی قراردادها مطرح شده است؛ زیرا مطابق قوانین قراردادها، صرفاً طرفین قرارداد مسئول اجرای تعهدات هستند و موکل بیگانه‌ای است که بری از هر گونه مسئولیت می‌باشد. لیکن وکالت مخفی مسئولیت موکل را نه از باب قرارداد بلکه بر مبنای مسئولیت مدنی اثبات می‌کند. در حقوق ایران، تنها ماده 196 قانون مدنی و به صورت ضمنی، به بیان وکالت مخفی پرداخته است؛ در حالی که سابقه بررسی چنین نهادی در متون فقهی و نظریات فقهاء دیده می‌شود. به عبارت دیگر در فقه امامیه این مسئله مورد عنایت فقهاء قرار گرفته است.
از آنجا که مطابق قوانین عام وکالت، تمامی اعمال وکیل برای موکل است و این امر ممکن است به شخص ثالث بی‌خبر از وجود موکل ضرر و زیان فراوانی تحمیل کند، این مقاله به منظور تبیین مسئولیت مدنی وکیل و موکل تنظیم شده است؛ به گونه‌ای که در این راستا به یاری مبانی متعدد فقهی و حقوقی نظیر قاعده غرور، استاپل و تسبیب، مبانی مسئولیت اشخاص مذکور را بیان می‌نماید.
لذا مطابق نظریه وکالت مخفی، نه تنها موکل، بلکه وکیل نیز مسئول جبران خسارات احتمالی وارده به اشخاص ثالث می‌باشند. همچنین، چنانچه اعمال وکیل و موکل در راستای پنهان نمودن هویت وکیل با سوء‌نیت همراه باشد، می‌توان این اقدامات را از مصادیق جرم تبانی و یا کلاهبرداری محسوب نمود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study on Tortious Liability of Agent and Principal in Undisclosed Agency in Iranian and English Legal Systems

نویسندگان [English]

  • Seyed Mohammad Hadi Saei 1
  • Maryam Saghafi 2

1 Assistant Professor, Imam Khomeini International University

2 Master of Private Law, Imam Khomeini International University

چکیده [English]

The undisclosed agency is a kind of agency in which the identity of principal is concealed in the contract concluded between the agent and the third party and the latter conceives the agent is the real and genuine party in the contract. This kind of agency, as an exception to the general rules of contracts, was, for the first time, introduced in the English law of 18th century. Because, as we know, under the law of contracts, only the parties to a contract are liable for performing the contractual undertakings and the principal is a stranger and has no liability for the privity of contract. But the undisclosed agent bears the liability of principal not on contractual bases but on a tortious one. In the law of Iran, the matter of undisclosed agency has solely but impliedly been referred to in Art.196 of the Civil Code while this legal institution has long precedent in the Islamic jurisprudence and the views expressed by the Islamic jurists. Since, under the general law of agency, all acts and words of the agent are attributed to and for the principal and this may cause many losses to the third person ignorant of the presence of the principal, the present study is intended to elucidate the tortious liability of the agent and principal in such a manner that, in this direction, various legal and Islamic jurisprudential bases for tortious liability of them, such as the rule of deceit, estoppels and causation will be examined. Thus, the study will make it clear that, under the theory of undisclosed agency, not only the principal but also the agent is liable for compensating the probable losses incurred by the third party. It will also be proved that it the acts of the agent and principal if accompanied with mala fides may be counted as examples of the crime of conspiracy or fraud and punishable as such.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Undisclosed Agency
  • agent
  • Principal
  • Tortious Liability

 منابع

 

1-         اصغری آقمشهدی، فخرالدین؛ ابوئی، حمیدرضا؛ «حسن نیت در انعقاد قرارداد در حقوق انگلیس و ایران»، اندیشه­های حقوق خصوصی، 1387، شماره12.
2-         افتخار جهرمی، گودرز؛ شهبازی­نیا، مرتضی؛ «بررسی قاعده استاپل در حقوق انگلیس و امریکا، مجله حقوقی»،نشریه دفتر خدمات حقوقی بین­المللی جمهوری اسلامی ایران، 1383، شماره30.
3-         السنهوری، عبدالرزاق احمد؛ عقد وکالت، ترجمه حسینقلی حسینی­نژاد، تهران، نشر حقوقدان، چاپ اول، 1376.
4-         امامی، سید حسن؛ حقوق مدنی، جلد 2، انتشارات اسلامیه، چاپ بیستم، 1387.
5-         باریکلو، علیرضا؛ عقود معین2، عقود مشارکتی توثیقی و غیر لازم، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول، 1388.
6-         حائری شاه باغ، سید علی؛ شرح قانون مدنی، جلد 1، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، چاپ دوم، 1382.
7-         درویش­پور، محمد وفا؛ «پژوهشی در قاعده فقهی غرور»، مجله تخصصی فقه و مبانی حقوق واحد بابل، 1385، شماره4.
8-         صباح مشهدی، حمید؛ بررسی و تبیین قاعده (تحذیر یا هشدار)، ماهنامه دادرسی، 1385، شماره60.
9-         صفایی، سید حسین؛ معامله وکیل به نام خود در حقوق ایران با بررسی تطبیقی، بر منهج عدل، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، 1388.
10-      طاهری، حبیب الله؛ حقوق مدنی، جلد 2، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1418 ه.ق.
11-      عدل، سید مصطفی؛ حقوق مدنی، انتشارات امیرکبیر، چاپ هفتم، 1342.
12-      علیزاده، مهدی؛ مبانی «اصل حسن نیت و رفتار منصفانه در قراردادها»، مجله آموزه­های فقهی، 1384، شماره 15 و 16.
13-      قدرتی، ایمان؛ «بررسی تطبیقی قاعده استاپل و تأسیسات مشابه آن در فقه و حقوق ایران»، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بین­المللی امام خمینی، 1386.
14-      کاتوزیان، ناصر؛ عقود معین، جلد 4، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ ششم، 1389.
15-      ________ ؛ قواعد عمومی قراردادها، جلد 1، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ هشتم، 1388.
16-      ________ ؛ قواعد عمومی قراردادها، جلد 2، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، 1388.
17-      گیلانی میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن؛ جامع الشتات فی اجوبه السؤالات، جلد 3، تهران، مؤسسه کیهان، چاپ اول، 1413 ه.ق.
18-      لطفی، اسدالله؛ «قاعده غرور»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 1379، شماره47.
19-      محسنی، سعید؛ «اشتباه در اوصاف شخص طرف قرارداد در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق فرانسه»، مجله معارف اسلامی و حقوق، 1386، شماره 1.
20-      محقق داماد، سید مصطفی؛ قواعد فقه، جلد 1،تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ دوازدهم، 1406 ه.ق.
21-      مکارم شیرازی، ناصر؛ کتاب النکاح، جلد 2، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، چاپ اول، 1424 ه.ق.
22-      میرمحمد صادقی، حسین؛ جرائم علیه اموال و مالکیت، تهران، نشر میزان، چاپ هجدهم، 1386.
23-      میرمحمد صادقی، حسین؛ جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی، نشر میزان، چاپ سیزدهم، 1388.
24-      هاشمی، سید محمود و جمعی از پژوهشگران زیر نظر شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جلد 3، قم، محققان مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، 1426 ه.ق.

 

25-      انصاری، مرتضی بن محمد امین؛ کتاب المکاسب المحرمه و البیع والخیارات، جلد 5، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، چاپ اول، 1415 ه.ق.
26-      بجنوردی، سید محمد بن حسن موسوی؛ قواعد فقهیه، جلد 1، تهران، مؤسسه عروج، چاپ سوم، 1401 ه.ق.
27-      حلی، علامه، تذکرة الفقهاء، جلد 15، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، 1414 ه.ق.
28-      حلی، یحیی بن سعید؛ نزهه الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر، قم، منشورات رضی، چاپ اول، 1394 ه.ق.
29-      قمی، صدوق، المقنع، قم، مؤسسه امام هادی (ع)، چاپ اول، 1415 ه.ق.
30-      مراغی، سید میر عبدالفتاح، العناوین الفقهیه، جلد 2، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1417 ه.ق.
31-      مصطفوی، سید محمد کاظم، القوائد - مائه قاعده فقهیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ چهارم، 1421 ه.ق.
32-      نایینی، میرزا محمد حسین غروی؛ منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، جلد 1، تهران، المکتبه المحمدیه، چاپ اول، 1373 ه.ق.
33-      نجفی، محمد حسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد 27، بیروت - لبنان، داراحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 1404 ه.ق.

 

34-     Barr Amesy, James; 1909, Undisclosed Principal His Rights and Liabilities, The Yale Law Journal, Vol. 18, No. 7.
35-     Barnett, E. Randy; 1987, Squaring Undisclosed Agency Law with Contract Theory, California Law Review, Vol. 75, 1969.
36-     Baskind, Eric; 2012, Commercial Law, United Kingdom, Oxford University Press.
37-     Busch D; 2005, Indirect Representation in European Contract Law, Kluwer Law International.
38-     Cohen, M. George; 2000, The collusion Problem in Agency Law, Working Paper, No. 00-2.
39-     Cremers, Willy, Nijmegen; 2009, Towards an EU Directive on Protected Funds, Kluwer, Wolters Kluwer Business.
40-     Dalley, J. Paula; 2011, A Theory of Agency Law, University of Pittsburgh Law Review, Vol. 72: 495.
41-     Goldberg, T. Catherine; Ethical Dilemmas in Representing an Undisclosed Principal, Available at: http://files.aliaba.org/thumbs/datastorage/skoob/articles/BKAC1110_Tab11-Goldberg_thumb.pdf
42-     Huffcut, W. Ernest; 1999, Elements of The Law Agency, A Law Classic.
43-     Richmond, L. Michael; 1983, Election Between Undisclosed Principals and Agents, Marquette Law Review, Vol. 66: 745.
44-     Rasmusen, Eric; 2001, Agency Law and Contract Formation, Discussion Paper, No. 323.
45-     Rawlings, Philip; 2010, Comercial Law, University of London External Programme.
46-     Smits, M. Jan; 2006, Elgar Encyclopedia of Comparative Law, Edward Elgar Publishing Limited.
47-     Wright, Austin Tappan; 1917, Undisclosed Principal in Culifornia, California Law Review, Vol. 5.No. 3.
48-     Xie, Zhuoyan; 2010, Owards A Normative Basis of The Doctrine of Consideration, Graduate Department of The Faculty of Law University of Toronto.
CAPTCHA Image