نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دپارتمان حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مفید، قم، ایران.

چکیده

تغلیظ دیه که پرداخت دیه­ی کامل به‌علاوه ثلث دیه است در صورت وقوع جنایات دریکی از ماه­های حرام یا در محدوده حرم اخذ می­شود. این حکم مورد تأیید مشهور فقهای شیعه و برخی از اهل سنت مانند شافعیه است اما شیخ طوسی، شهیدثانی و صاحب جواهر قائل به اختصاص تغلیظ دیه به جنایات عمد و شبه عمد هستند. در میان مذاهب اهل سنت ابوحنیفه و مالک نیز معتقدند که دیه در هیچ جا تغلیظ نمی‌شود. آیات قرآن، روایات، اجماع و اصل عملی احتیاط از ادله­ی قائلین به تغلیظ است؛ اما کسانی که تغلیظ دیه را در جنایات خطایی رد می­کنند به عدم دلالت آیات، جرح سندی و دلالی روایات، مدرکی بودن اجماع، اجرای اصل برائت در صورت شک در تکلیف، عدم وجود عنصر قصد در قتل غیر عمد، غیر عقلایی بودن تغلیظ دیه در حق عاقله و قاعده غلظه و سعه در امور مسلمین تمسک نموده‌اند. به نظر می­رسد غلظت و سخت­گیری در موارد غیرعمد (شبه عمد و خطایی) نه دلیل موجهی دارد و نه عدم قصد هتک حرمت در جنایات غیر عمدی با فلسفه تغلیظ دیه همخوانی دارد؛ بنابر این نهایتاً با توجه به‌حکم مشهور در اخذ دیه­ی مغلظه، این حکم منحصر در جنایات عمدی است و دیه در جنایات شبه عمد و خطایی تغلیظ نمی­ شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Aggravation Conditions of Blood Money in Shiite Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان [English]

  • Seyed Hossein Hashemi 1
  • Mostafa Bekhrad 2

1  Associate Professor, Department of Law, Mofid University, Qom, Iran.

2 PhD Student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Mofid University, Qom, Iran.

چکیده [English]

One of the very important concerns in the aspect of blood money is occurrence of crime in one of the forbidden Islamic (Hijri) months (Rajab, Moharam, Zi-Qadeh, Zi-Hajjeh). According to Article 555 of Islamic Punishment Law (ratified 2013), the offender is condemned to pay one third of blood money, as aggravation, in addition to paying the full rate of blood money. Since the sentence for reverence of forbidden months is expressed in Koran, but there is nothing stated about the aggravation of blood money, this sentence and condemnation is confirmed by most of the Shiite jurisprudents. The reasons of Shiite jurisprudents mainly refer to the narratives in this regard, consensus and sometimes prudence. It can be concluded, by going through the narratives, that some reasons are explicitly and some others implicitly are controversial. What is used in reliable narratives is the necessity of aggravation for murders and intentional crimes. However, referring it to unintentional or absolute offences is difficult. It can be stated that aggravation of blood money is principally considered for unintentional homicides and offences.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Intentional homicide
  • manslaughter
  • Unintentional Homicide
  • blood money
  • aggravation of blood money
-       قرآن کریم.
-       جعفریان، رسول (۱۳۸۲ ش)،  تاریخ خلفا از رحلت پیامبر تا زوال امویان، چاپ دوم،  قم: انتشارات دلیل ما.
-       جمعی از پژوهشگران زیر نظر هاشمی شاهرودی، سید محمود (1426 ق)،  فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، چاپ اول، قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).
-       سجادی، سید جعفر (1366)،  فرهنگ معارف اسلامی، چاپ اول، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان.
-       صانعی، یوسف (1394)،  استفتائات قضایی، چاپ اول، قم: انتشارات میثم تمار.
-       قانون مجازات اسلامی مصوب 1/2/1392، انتشارات روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
-       قانون مجازات اسلامی مصوب 7/9/1370، انتشارات روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
-       مکارم شیرازی، ناصر (1376)،  تفسیر نمونه، چاپ اول، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه.
-       مکارم شیرازی، ناصر (1427 ق)،  استفتائات جدید، چاپ اول، قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
-       منتظری، حسین‌علی (1380)،  رساله استفتائات، چاپ اول، قم: ارغوان دانش.
-       منتظرى، حسین على (1429 ق)،  مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر، چاپ اول، قم: ارغوان دانش.
-       ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه­الله (1404 ق) شرح نهج البلاغه، چاپ دوم، قم: منشورات مکتبه آیه­الله العظمی المرعشی.
-       ابن سعد، أبو عبد الله محمد البغدادی (1347 ق)،  الطبقات الکبرى، چاپ اول، بیروت: دار صادر.
-       ابن قدامه، عبد الرحمن بن محمد (بی­تا)،  الشرح الکبیر على متن المقنع، چاپ اول، بیروت: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع.
-       ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)،  لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
-       ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (1409 ق)، من لایحضره الفقیه، چاپ اول، تهران: نشر صدوق.
-       احسائی، محمد بن علی بن ابراهیم (1405 ق)، عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه، چاپ اول، قم: دار سید الشهداء للنشر.
-       اردبیلی، احمد بن محمد (1403 ق)، مجمع الفائده والبرهان فی شرح ارشاد الاذهان، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
-       برقى، ابو جعفر و احمد بن محمد، (1371 ق)،  المحاسن (للبرقی)، چاپ دوم، قم: دار الکتب الإسلامیه.
-       تبریزی، جواد بن علی (1428 ق)،  تنقیح مبانی الاحکام، چاپ اول، قم: دارالصدیقه الشهیده (س).
-       حر عاملی، محمدحسین بن الحسن (1397 ق)، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، چاپ اول، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-       حلی، جعفربن الحسن (1410 ق)، مختصر النافع فی فقه الامامیه، چاپ سوم، تهران: موسسه البعثه.
-       حلی، نجم الدین جعفر بن الحسن (1409 ق)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، چاپ اول، تهران: انتشارات استقلال.
-       حمیرى، عبد الله بن جعفر (1413 ق)،  قرب الإسناد، چاپ اول، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
-       خمینی، سید روح‌الله (1424 ق)، تحریر الوسیله، چاپ اول، قم: موسسه النشر الاسلامی.
-       خمینى، سید روح اللّه، (1421 ق)، کتاب الطهاره، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار.
-       الرملی، شمس الدین محمد بن أبی العباس (1404 ق)، نهایه المحتاج إلى شرح المنهاج، چاپ اول، بیروت: دار الفکر.
-       الزحیلی، وهبه (1409 ق)، الفقه السلامی و ادلته، چاپ دوم، دمشق: دارالفکر.
-       الشربینى،  محمد بن محمد الخطیب (1421 ق)، مغنی المحتاج إلى معرفه معانی ألفاظ المنهاج، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیه.
-       صافی گلپایگانی، لطف‌الله (1417 ق)،  جامع الاحکام، چاپ چهارم، قم: انتشارات حضرت معصومه (س).
-       صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413)،  من لا یحضر الفقیه، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-       طباطبائی، سید محمدحسین (1362)،  المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، قم: جامعه مدرسین قم.
-       طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (1364)، تهذیب الاحکام فی شرح المقنعه، چاپ سوم، قم: دار الکتب اسلامیه.
-       طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (1362)،  النهایه فی مجرد الفقه والفتاوی، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
-       طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (1416 ق)،  الخلاف، چاپ اول، قم: دار المعارف الاسلامیه.
-       طوسی، ابوجعفرمحمد بن الحسن (1390 ق)، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، چاپ اول، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-       عاملی، زین‌الدین بن علی (1376 ق)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، چاپ اول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
-       عاملی، زین‌الدین بن علی (1416 ق)، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، چاپ اول، قم: موسسه المعارف الاسلامیه.
-       عبدالرزاق، ابن همام الصنعانی (1392 ­ق)،  المصنف لعبد الرزاق، چاپ اول، بیروت: منشورات المجلس العالمی.
-       فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری (1388)،  التنقیح الرائع، چاپ اول، قم: نوید اسلام.
-       فاضل هندی، بهاءالدین محمد بن الحسن (1407 ق)، کشف اللثام، چاپ اول، قم: مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
-       قریشی، سید علی‌اکبر (1412 ق)،  قاموس القرآن، چاپ ششم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-       کلینی رازی، محمد بن یعقوب (1367)،  الفروع من الکافی، چاپ سوم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-       لنکرانی، محمدفاضل (1427 ق)، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله (الحدود)، چاپ سوم، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
-       مجلسی، محمدباقر (1406 ق)، ملاذ الاخبار فی فهم تهذیب الاخبار، چاپ اول، قم: مکتبه آیه الله العظمی مرعشی نجفی.
-       موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (1427 ق)،  فقه الدیات، چاپ دوم ، قم: انتشارات دانشگاه مفید.
-       موسوی خوئی، سید ابوالقاسم (1422 ق)، مبانی تکمله المنهاج، چاپ اول، قم:  موسسه احیاءآثار الامام الخوئی.
-       موسوی عاملی، سید محمد بن علی (1410 ق)، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ اول، مشهد: موسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث.
-       نائینی، محمدحسین (1376)، فوائد الاصول، چاپ اول، قم: موسسه النشر الاسلامی.
-       نجفی، محمدحسن (1918)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
CAPTCHA Image