نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه قم

2 دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه قم

چکیده

در حقوق کشورها یا قوانینی خاص در خصوص شرایط موجهه بودن فعل زیانبار مقام صالح قانونی و مأمور به تصویب رسیده است یا قواعد و اصول مسئولیت مدنی اجرا می‌شود. به هر حال، برای توجیه فعل زیانبار مقام صالح قانونی و مأمور، باید چهار شرط وجود داشته باشد که شامل شرایط مأمور عمومی، مقام صالح قانونی، دستور قانونی و رعایت احتیاط می‌شود، از جمله مسئلۀ مبنایی در نظام‌های حقوقی مختلف، ضابطه سنجش و معیار مسئولیت مأمور در اجرای دستور غیرقانونی است؛ یعنی ضابطه‌ای که تعیین می‌نماید در چه مواردی در اجرای چنین دستوری، مأمور مسئول است و در چه مواردی مقام صالح قانونی. بر این اساس، در پاره‌ای کشورها مانند فرانسه، دادگاه باید ارزیابی نماید که آیا یک مأمور با احتیاط و متعارَف، در همان اوضاع و احوال خاص مأمور، از دستور غیرقانونی مقام صالح قانونی اطاعت می‌کند یا خیر؟ که در صورت اطاعت، چنین مأموری مسئولیت نخواهد داشت. ولی در دسته‌ای دیگر از کشورها مانند مصر، سوریه و عراق، اصولاً مأمور باید ضرر وارد به دیگری را جبران نماید، مگر اینکه به مشروعیت دستور غیرقانونی اعتقاد داشته و نیز در اجرای چنین دستوری احتیاط را رعایت کرده باشد. با توجه به قوانین فعلی ایران، می‌توان گفت، ضابطه سنجش و معیار مسئولیت مأمور در اجرای دستور غیرقانونی، رفتار یک مأمور با احتیاط و هوشیار است و در صورت اجرای چنین دستوری به وسیلۀ مأمور با احتیاط و متعارَف، مأمور از جبران خسارت وارد به دیگری معاف خواهد بود. همچنین، در خصوص شرایط موجهه بودن فعل زیانبار مقام صالح قانونی و مأمور در حقوق ایران، می‌توان به نظریۀ عمومی دست یافت. لذا تلاش نویسندگان آن بوده است که با مطالعه این مقاله، خواننده با حدود و قلمرو شرایط موجهه بودن فعل زیانبار مقام صالح قانونی و مأمور، ضمن یک مطالعۀ تطبیقی آشنا گردد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Comparative Analysis of the Justification of Tortious Acts of the Lawful Superior and the Subordinate (French, Egyptian, Lebanese, Algerian, Iraqi, Syrian, Jordanian and Iranian Law)

نویسندگان [English]

  • Ahad Shahi 1
  • Ali mashhadi 2

1 Master of Private Law, Qom University

2 Associate Professor, Faculty of Law, Qom University

چکیده [English]

In respect of justification of tortious acts (faits justicatifs) of the
lawful superior and the subordinate, there are specific provisions or regulations and principles of civil liability in various countries. However, in order to justify the tortious act of the lawful superior and the subordinate, there must exist four conditions:“public official”, “competent legal authority”, “legal order” and “compliance with the prudence”. One of the fundamental issues in different legal systems is the test and standard of liability of the official in executing unlawful order. That is, a standard which determines in what cases of the execution of the order, the subordinate would be liable and in what cases the lawful superior. In some countries, for example France, the court will examine whether in the circumstances of the particular official, a reasonable and prudent official would have obeyed the unlawful order or not. In case of obedience in such circumstances, the official would not be responsible. But, in other countries, such as Egypt, Syria and Iraq, the subordinate must generally compensate damages caused to others unless he/she believes the order is unlawful and he/she exercises prudence in executing the order. As to Iranian law, one can say that the test and standard of liability of the official in executing unlawful orders is behavior as a conscientious official with precaution as expected from a reasonable and prudent one. The authors attempt to study the scope and conditions of justification of the tortious act of lawful superior and official in a comparative manner. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tortious Act
  • Order of Competent Authorities
  • Justification
  • Lawful Superior
  • Official
  1. منابع

     

    1. اردبیلی، محمدعلی؛ حقوق جزای عمومی، جلد 1، تهران، نشر میزان، چاپ هجدهم، 1386.
    2. بادینی، حسن؛ فلسفه مسئولیت مدنی، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، 1384.
    3. بهرامی‌‌‌احمدی، حمید؛ مسئولیت مدنی، تهران، بنیاد حقوقی میزان، چاپ اول، 1388.
    4. داراب پور، مهراب؛ مسئولیت‌های خارج از قرارداد، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول، 1387.
    5. رحیمی، حبیب‌الله و صفایی، حسین؛ مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، 1389.
    6. ره پیک، حسن؛ حقوق مسئولیت مدنی و جبران‌ها، تهران، انتشارات خرسندی، چاپ پنجم، 1388.
    7. ژوردن، پاتریس؛ اصول مسئولیت مدنی همراه با آرای دیوان عالی کشور فرانسه، ترجمه مجید ادیب، تهران، نشر میزان، چاپ دوم، 1385.
    8. شکری، رضا و سیروس؛ قادر؛  قانون مجازات اسلامی در نظم حقوق کنونی، تهران، نشر مهاجر، چاپ ششم، 1386.
    9. علی‌آبادی، عبدالحسین؛ حقوق جنائی، جلد1، تهران، انتشارات فردوسی، چاپ چهارم، 1385.
    10. غمامی، مجید؛ مسئولیت مدنی دولت نسبت به اعمال کارکنان خود، تهران، نشر دادگستر، چاپ اول، 1376.
    11. قاسم زاده، مرتضی؛ الزام‌ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد، تهران، بنیاد حقوقی میزان، چاپ هشتم، 1388.
    12. __________ ؛ مبانی مسئولیت مدنی، تهران، نشر دادگستر، چاپ اول، 1378.
    13. کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنی، الزام‌‌های خارج از قرارداد (ضمان قهری)، جلد1، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم، 1384.
    14. گلدوزیان، ایرج؛ محشای قانون مجازات اسلامی، تهران، مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ دهم، 1387.
    15. محقق داماد، مصطفی؛ قواعد فقه، بخش مدنی، مالکیت، مسئولیت، تهران، نشر علوم اسلامی، چاپ بیست و دوم، 1388.
    16. مهرپور، حسین؛ مجموعه نظریات شورای نگهبان، جلد 1، تهران، مؤسسه کیهان، چاپ اول، 1371.
    17. میرمحمدصادقی، محمد؛ حقوق کیفری اختصاصی، جرائم علیه اشخاص، تهران، میزان، چاپ دوم، 1387.
    18. نوربها، رضا؛ زمینۀ حقوق جزای عمومی، جلد 1، تهران، کتابخانه گنج دانش، چاپ شانزدهم، 1385.
    19. یزدانیان، علیرضا؛ حقوق مدنی، قلمرو مسئولیت مدنی، تهران، انتشارات ادبستان، چاپ اول، 1379.
    20. الآملی، هاشم؛ مجمع الافکار، جلد 1، قم، چاپخانه علمیه، 1395 ه.ق.
    21. الأنصاری، مرتضی؛ رساله فی المشتق، بی‌جا، کتابفروشی مفید، 1404 ه.ق.
    22. الجبوری، یاسین‌محمد؛ الوجیز فی شرح القانون المدنی الاردنی، جلد 1، عمان، دار الثقافه للنشر و التوزیع، چاپ اول، 1429 ه.ق.
    23. الجمیعی، عبدالباسط؛ الحسنی، عبدالمنعم؛ عادل الحتحوت، عادل و المدکور،محمدسلام؛ الوسیط فی شرح القانون المدنی الاردنی، جلد 4، قاهره، اصدار الدار العربیه للموسوعات، چاپ اول، 2001 م.
    24. الحر العاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، جلد 6، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‌‌تا.
    25. الحکیم، عبدالمجید؛ البکری، عبدالباقی و البشیر، محمدطه؛ الوجیز فی النظریه الالتزام فی القانون المدنی العراقی، جلد 1، بی‌جا، چاپ اول، 1980 م.
    26. الخراسانی، محمدکاظم؛ فوائد الاصول للآخوند، تهران، وزارت فرهنگ و انتشارات اسلامی، 1407 ه.ق.
    27. ___________ ؛ کفایه الاصول، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، 1409 ه.ق.
    28. الخویی، ابوالقاسم؛ دراسات فی علم الأصول، جلد 1، قم، مؤسسۀ دایرة المعارف فقه اسلامی، 1419 ه.ق.
    29. الدناصوری، عزالدین و الشورابی، عبدالحمید؛ المسئولیة المدنیة فی ضوء الفقه و القضاء، چاپ ششم، اسکندریه، منشأة المعارف، چاپ اول، 1997 م.
    30. الذنون، حسن‌علی؛ شرح القانون المدنی، اصول الالتزام، بغداد، مطبعه المعارف، چاپ اول، 1970 م.
    31. الروحانی، محمدحسین؛ منتفی‌الاصول، جلد 1، بی‌جا، چاپخانه امیر، 1413 ه.ق.
    32. السعد، نبیل ابراهیم و القاسم، محمدحسن؛ مصادرالالتزام دراسه مقارنه،بیروت، منشورات الحلبی الحقوقیه، چاپ اول، 2010 م.
    33. السعد، نبیل‌ابراهیم؛ النظریه العامه للإلتزام مصادرالالتزام فی القانون اللبنانی و التشریعات العربیه،جلد 1، بیروت، دار النهضة العربیة للطباعة و النشر، چاپ اول، 1995 م.
    34. السلیمان، علی؛ النظریه العامه للالتزام، مصادرالالتزام فی القانون المدنی الجزایری، الجزایر، دیوان المطبوعات الجامعیه، چاپ اول، 1998 م.
    35. السنهوری، عبدالرزاق احمد؛ الوجیز فی النظریه العامه للإلتزام، اسکندریه، منشأة المعارف، چاپ اول، 2004 م.
    36. ______________ ؛ الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید نظریه الالتزام بوَجه عام مصادر الالتزام، جلد 1، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی‌تا.
    37. الطعمه، شفیق و الاستانبولی، ادیب؛ التقنین المدنی السوری، جلد 1 و 2، دمشق، المکتبة القانونیه، چاپ سوم، 1997 م.
    38. العامر، حسین و العامر، عبدالرحیم؛ المسئولیة المدنیة التقصیریة و العقدیه، قاهره، دار المعارف، چاپ دوم، 1979 م.
    39. العدوی، جلال‌علی؛ الموجز فی مصادر الالتزام، اسکندریه، منشأة المعارف، چاپ اول، 1995 م.
    40. العرفه، محمدعلی؛ التقنین المدنی الجدید شرح مقارن علی النصوص، قاهره، مکتبه النهضه، چاپ اول، 1949 م.
    41. العطار، عبدالناصر توفیق؛ مصادر الالتزام، قاهره، مؤسسه البستانی للطباعه، چاپ اول، 1990 م.
    42. العمروسی، انور؛ التعلیق علی نصوص القانون المدنی المُعدَّل بمذاهب الفقه و أحکام القضاء الحدیثه فی مصر و اقطار العربیه، جلد 1، اسکندریه، دار المطبوعات الجامعیه، چاپ اول، 1983 م.
    43. الفار، عبدالقادر؛ مصادرالالتزام مصادرالحق فی القانون المدنی، عمان، دار الثقافه للنشر و التوزیع، چاپ اول، 2001 م.
    44. الصده، عبدالمنعم؛ مصادرالالتزام دراسه فی القانون اللبنانی و القانون المصری، بیروت، دار النهضه العربیه للطباعه و النشر، چاپ اول، 1971 م.
    45. الفضل، منذر؛ النظریه العامه للالتزامات فی القانون المدنی «دراسه مقارنه»، جلد 1، بی‌جا، چاپ اول، 1411 ه.ق.
    46. الفیروزآبادی، مرتضی؛ عنایه الاصول، جلد 1، قم، انتشارات فیروزآبادی، 1400 ه.ق.
    47. القداده، خلیل‌أحمد‌حسن؛ الوجیز فی شرح القانون المدنی الجزایری، جلد 1، الجزایر، دیوان المطبوعات الجامعیه الساحه المرکزیه، چاپ اول، 1994 م.
    48. المرسی، محمدکامل؛ شرح القانون المدنی الجدید، جلد 2، قاهره، المطبعه العالمیه، چاپ اول، 1374.
    49. المرقس، سلیمان؛ الوافی فی شرح القانون المدنی فی الالتزامات فی الفعل الضار و المسئولیه المدنیه الاحکام العامه، جلد 1، قاهره، چاپ پنجم، 1992 م.
    50. _________ ؛ محاضرات فی المسئولیه المدنیه فی تقنینات البلاد العربیه (القسم الاول) الاحکام العامه، بی‌‌جا، جامعه الدول العربیه معهد الدرسات العربیه العالیه، چاپ اول، 1958 م.
    51. النائینی، محمدحسین؛ فوائد الاصول، جلد 1، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417 ه.ق.
    52. النقیب، عاطف؛ النظریه العامه للمسئولیه عن الفعل الشخصی - الخطأ و الضرر، بیروت، منشورات عویدات، چاپ سوم، 1983 م.
      1. F.H. Lawson, A.E; 1967, Anton and Neville Brown, Introduction to French Law, Oxford Clarendon Press.
      2. Franco Ferrari; 1992-1993, Comparative Remarks on Liability for One,s Own Act, available in: http//heinonline. Org/. vol:15, 813.
      3. François Terré et Philippe Simler, Yves Lequette; 1996, Droit civil Les obligations, Paris, Dalloz, 6e éd.
      4. Geneviève Viney et Patrice Jourdain; 1993, Traité de droit civil Les conditions de la responsabilité, Paris, L.G.D.J, 3e éd.
      5. Jean Carbonnier; 1962, Droit civil, T. II, Paris.
      6. Jean-Luc Aubert et Éric Savaux; 2007, Droit civil Les obligation 2, Le fait juridique, Paris, Sirey, 12e éd.
      7. John Bell, Sophie Boyron and Simon Whittaker; 1998, Principles of French Law, Oxford University Press.
      8. Philippe Malaurie et Laurent Aynés; 2001, Cours de droit civil Les obligation, T. I, Paris, Édition Cujas, 11e éd.
      9. Pierre Voirin et Gilles Goubeaux; 2001, Droit civil, T. I, Paris, L. G. D. J, 28e éd.

       

CAPTCHA Image